Kaligraflar Sanatsal Beyinlerini, Nasıl Geliştirebilirler?
Kaligrafi ve Güzel Yazı Yazmanın, Nörobilimsel Temeli

Yaklaşık 22 yıllık Kaligrafi sanatı tecrübem ile birlikte, bu güne kadar birçok; üniversite, vakıf ve sanat merkezlerinde ‘’Kaligrafi Sanatı ve Güzel Yazı Yazma Teknikleri’’ alanında, eğitmenlik yapmış ve bir çok sergiler açmış bir mühendis olarak, bu sanatın Nörobilimsel (Sanat-Bilim) temelini, akademik literatür çerçevesinde araştırarak, sizinle paylaşmak istedim.

Makalemize; Kaligrafi sanatına isim olmuş, Kaligrafi kelimesinin; etimolojik tanımıyla başlayalım.
Dilimize Kaligrafi olarak girmiş olan, Calligraphy;
Yunanca: Kallos (κάλλος), Güzellik (γραφή) ve Grafik (graphẽ) olmak üzere 3 ana kelimeden,  oluşmuş bir sanatsal tanımdır.

Kaligrafi kelimesinin ilk hecesi olan Kallos; yazı anlamında kullanılmış olup, çizge ve grafiksel çizgilerde, güzelliği arayıp bulmak ve sanatlı şekilde sergilemek anlamında kullanılmıştır. Kaligrafi kelimesindeki, ‘’grafi’’ kelimesi ise; çizge anlamındaki ‘’grafic’’ kelimesinin kökeni ve değişik çizgilerle yapılan sanat anlamındadır.

Bu bağlamda Kaligrafi Sanatı; ince, kalın, büyük, küçük değişik çizgiler ve belli oranlardaki grafiksel formların, harfler denilen işaretlerin sanatlı şekilde, tasarlanması anlamını taşır. Dikkat edilirse; Calligraphy kelimesindeki, ‘’grahy-grafi’’ kelimesi, grafik(sel) anlamındadır.

Grafik kelimesinin Türkçe anlamı ise;

• Bir olayın, niceliğin türlü durumlarını göstermeye ya da birkaç şey arasında karşılaştırma yapmaya yarayan, çizgilerden oluşmuş biçim.
• Biçim, desen ya da çizgilerle gösterme ve anlatma olayıdır.

………………………………………………………………………………………………………..

 

Bir şeye dikkat ettiniz mi?
Yukarıdaki 2 tanımdan da anlaşılacağı gibi,

Latin Kaligrafi Sanatı, Hüsn-ü Hat Sanatı, Copparplate Sanatı, gibi yazı sanatları; evrimsel süreçler boyunca, avcı-toplayıcı olan eski insanların; değişik amaçlar için kullandıkları işaret ve şekillerin, harf formunu alarak, sanatlı şekillerde yazılmış halleridir.

Yani; harflerin sanatlı şekilde yazılmasının temelin de; grafik sanatı ve grafik okumaları vardır. Grafik okumasından kastımız; mimarlığı yapılan harflerin; sanatsal bütünlüğü, birbirleriyle olan uyumları, çizgisel ve anlamsal bütünlüğü gibi, sanatsal metriklerdir.

Bu anlayış; hattatların ‘’Vav’’ harfini, yazarken, kaligrafistlerin; ‘’The Three Partite‘’ yani, üçlü yapı dediğimiz ’S’ harfini tasarlarken, majüskül atımı ve nib ayarlaması yaparken dahi, uygulamaları gereken, bir sanatsal düstur olmalıdır.

Peki; bir hattat, bir kaligrafist, grafiti veya copparplate sanatçısı, sanatlarını icra ederken; beynin hangi bölümlerini kullanmakta ve tasarımlarını nasıl oluşturmaktadır?

‘’Beyin ve Kaligrafi Sanatı’’ adlı, makale üzerinde yapmış olduğum derin; literatür ve akademik araştırmalar bana göstermiştir ki; diğer sanat dallarında olduğu gibi Kaligrafi Sanatının da, insan beyninde özel bir alanı yok.

Ancak, özellikle; Basal Gangliyonlar, Hipokampus, Frontal Korteks, Motor Korteks ve Duyusal Korteks olmak üzere, bazı beyin bölgeleri, kaligrafi sanatçılarının, hem fiziki olarak (Nöroplastisite), hem de yeteneksel nöron bağlantıları açısından, özel beyin bölgeleridir. Çağlar öncesinde, avcı toplayıcı ilkel insanlar; kendi özel mülkiyetleri olan mağaraların bölümlerini, deniz kabuklarından yapmış oldukları sanatsal kolyelerindeki, işaret ve süslemelerini ve ayrıca; ölülerini gömdükleri zamana ait değişik bilgileri, kayıtlamak için, değişik; işaret, sembol ve şekilleri kullanmışlardır. Bu kullandıkları çizgi, yazın ve el çekmelerin bir bölümü, günümüze değişik kültürlerde, kullanılan harf olarak gelmiştir.

Bir kaligrafi sanatı icrasında; el, parmak ve kol kasları, postür, beyin aktivite modülleri ve devreleri, göz ve görme fonksiyonları, nöroestetik, art-design gibi parametreler görev alarak, güzel yazının ortaya çıkması sağlanır.

Süreç şöyle başlar;
Kesik uçlu kalemi 2 parmak arasında tutarak, kaligrafik harf yazımı, istemli bir motor harekettir ve bu korteksin (Beyin bölgelerine verilen isim), duyusal ‘’Assosiasyon’’ alanlarında ‘’Düşünce’’ olarak ortaya çıkar.

Bu an sizin;
‘’Şöyle biraz, eskiz yapayım da, parmaklarım açılsın’’ ya da,
‘’Biraz yazı yazayım, belki zaman geçer’’ dediğiniz andır.

Beyninizin; iç derinliklerinde konumlanmış olan; Basal Ganliyon Çekirdekleri, devrededir artık. Bu çekirdekler; istemli, parmak, el ve kol hareketlerinin; planlanması, ardışık olarak devamı ve bilinçaltı olarak, sürdürülebilmesinde aktif roller alır.

Şekil 1– Resimde; bir kişinin (bu bir Kaligraf yada Hattat da olabilir) yazı yazarken, kullanmış olduğu beyin bölgelerini görmektesiniz.

Siz Kaligrafi ve Hat sanatçıları; sanatlarınızı icra ederken, beyninizde, şu nörobilimsel olaylar gerçekleşir. Parmak ucunuzdaki sensörler; kalemi tutuşunuzun ayarlamasını yapar ki, Mekanik Bası dediğimiz bu olayda eğer, kalemi sıkı-sert tutuyorsanız, Motor Korteksiniz sayesinde, parmaklarınızı gevşeterek, daha rahat yazılar yazmanızı sağlanır. Elinizdeki Skolotal kaslarınız ve Motor hücreleri ile diğer nöron hücrelerinizin bağlantısı olan, Nöromüsküler yapı içinde yazılarınızı yazmaya devam edersiniz. Alt ve üst Motor Nöronları ile Aksiyon Potansiyelleri aracılığıyla, beyninize doğru hareket eden bu sinapslar, beyninizin sol tarafını tarafından kontrol ederler. Beynin sağ tarafı, bedenimizin solunu, beyninizin sol tarafı da, beden sağını kontrol ettiğinden, nöron iletileri; Beyin sapı, Retiküler oluşum gibi yerlerde, şerit değiştirerek yol alır.

Bu yol alışta Talamus, beyin bölgesi de, bir nevi Aktarma İstasyonu görevinde bulunarak, ilgili nöronların beynin değişik kortikallarına iletilmesini sağlar.

Şekil 2- Yukarıda birinci resimde; sağ el ile çalışma yapılırken, ilgili nöro-datalar, beynin solu tarafından Motor Korteks ile kontrol edilir. Diğer taraftan; kalemi tutan, el ve parmak kasları, kemik ve dokularını görmektesiniz.

…………………………………………………………………………………………………………………

Peki; ya Basal Ganglionlar:
Basal Gagliyonlar’ın; kaligrafist beyinlerine hediye ettiği; istemli ve öğrenilmiş hareketlere bakmakta fayda var. Kalemin tutulması, harfin hangi açıyla yazılması, kalem ucunun (nib), kâğıt üzerine ve parmakların da, kalem tutarken uyguladığı basıncın ayarlaması, hatta yazılacak satırların, kendi aralarında ki, oran, orantı ve ölçümlemelerine kadar, birçok parametre, kaligrafistin beyin alanlarında, anı olarak şifrelenmiş ve basal gangliyonların emirlerine amade olacağı zamanı beklemektedir.

Bazal gangliyonlar tarafından, bu mühendislik hesaplamaları öyle detaylı yapılır ki; bir noktadan sonra, kaligrafistin; yapmış olduğu her sanatsal hareket bilinçaltına modellenir.

Şekil 3– Yukarıdaki şekilde; mavi renkli bant, Motor Cortex olup, Kaligrafi sanatçısının; yazı yazarken el, parmak, kol ve diğer vücut postürlerini ayarlar. Bu ayarlama yapılırken; Basal Ganglion denilen, çekirdeklerden faydalanılır. Yeşil renkli bant ise; Somatosensory Cortex olup, kalemin tutuş basıncını ve kalem ağzının kâğıda uyguladığı basıncı dahi ayarlamada yardımcı olur.

…………………………………………………………………………………………………………………

Şekil 4 – Beyincik beyinle ortak hareket ederek, yazılan yazıların birere nüshasını, beyine göndererek uyumun sağlanmasını sağlar.

Herhangi bir harfin; önce düşüncede başlayıp sonra da, eyleme dönüşerek sanat halini almasında, Basal Ganglionların; Caudat adlı çekirdeğinde ve Serebellar Korteks bölgelerinde, başlandığını daha önce belirtmiştik. Sürecin akabinde; Motor Korteks’e (Kotiko Spinal Yolaklar), inen yollar ile hareket emiri, Medulla Spinalis adlı beyin bölgesine gönderilerek süreç devamı sağlanır.

Şekil 5- Kaligrafi sanatçılarının gelişmiş olduğu beyin bölgelerinden biri olan; Basal Ganglion, Frontal Korteks ile devamlı bir haberleşme halindedir. Özellikle Beyincik; burada kaligrafik hareketlerin birer kopyasını, beyine göndererek beyinden hareket okeyini izinlemiş ve harfin yapılmasında söz sahibi olmuştur.

Dikkat ettiniz mi? Harf yazma düşünceniz, Basal Ganglionlar tarafından, motor eyleme dönüştürüldü ve artık harfleri yaz yana yazmaya başladınız. Yazacağınız harfin büyüklüğü, çizgi kalınlığı, eğim açısı, harf genişliği ve yüksekliği gibi, kaligrafiye ait bilgiler; mitolojik bir ata benzeyen ve sanatsal anı hafızası olan, Hipokampus ile desteklenerek, Serebral Korteksten de, gerekli diğer girdiler ile desteklenir. Harfin yazılması için, tüm bu bilgiler; motor kortekse iletilir. Böylece; motor korteks, harfin yazılması için, hareketi başlatmıştır. En sade şekilde özetlemiş olduğum bu süreç, daha detaylı olarak, şu şekilde gerçekleşir ki, burada yazdığım sizlere çok karışık geleceği için, yukarıdaki, özeti bilmeniz yeterli olacaktır.

Serebral Korteks, yapacağınız yazı tasarımı için edindiği uyarıları Striatuma gönderir. Striatum’ dan; Globus Pallidus’un, İnternal Segmentine ve buradan da Fasciculus Thalamicus aracılığı ile Talamus’a giden uyarılar, tekrara kortekse döner. Döngünün özeti aşağıda verilmiştir.

Korteks – Striatum (Çıkış) – Globus Pallidus – Talamus – Korteks (Çıkış)

……………………………………………………………………………………………………..

Kaligrafi sanatında; sanatçının yaptığı; beyninde var olan sanatsal simülasyonunu, değişik hareketler ile kağıt üzerine Newton Yasaları ve Hareketleri, gereği dökmektir.

Şekil 6 – Yukarıdaki iki yazıda bana ait olup, soldaki kaligrafik yazım, bu sanata ilk başladığım yıllar olan, 2005 yılına ait iken, sağdaki yazım ise, bu seneye aittir. Arasındaki; yazınsal ve nöroestetik özelindeki farklara dikkat edebilirsiniz.

Kaligrafların; bir sanatçı olarak, diğer insanlardan farklı bir Nöro-Plastisite’ye bağlı olarak, gelişmiş beyin yapılarını açıklamaya çalıştım. Corpus Callasum, Oksipital Lob ve Sanatsal Beyin Ödül Merkezi gibi diğer konulara, kaligrafiyi konu alan başka bir yazımda ele alacağım.

Mahmut KIZILASLANOĞLU
Ödüllü Kaligrafi Sanatçısı – Mühendis

 

Bu Makalede Kullanılan Kaynaklar:

David Crystal Writer and editor; Honorary Professor of Linguistics, Bangor University. Author of Language Death; Language Play; English as a Global Language; Making a Point; and many others.

David R. Olson- University Professor Emeritus, Ontario Institute for Studies in Education, University of Toronto. Author of The World on Paper: The Conceptual and Cognitive Implications of Writing and Reading

I.B. Levitan, L.K. Kaczmarek, The Neuron: cell and molecular biology, Fourth edition, 2015, New York, USA.

1. K. Mai, G. Paxinos, The Human Nervous System, Third Edition, 2012, USA.

John Meyendorff -Dean, St. Vladimir’s Orthodox Theological Seminary,Tuckahoe, New York, 1984–92; Professor of Church History and Patristics, 1959–92. Professor of Byzantine and East European History, Fordham University

OKUR, Çağlar (2007), “Typographic Examination of Ottoman and Contemporary Turkish Tomstones”, Bildiri: ATypI 2007 Conference, Brighton.

The Editors of Encyclopaedia Britannica, Encyclopaedia Britannica’s editors oversee subject areas in which they have extensive knowledge, whether from years of experience gained by working on that content or via study for an advanced degree.

http://www.turkishculture.org/fine-art/graphic-arts/calligraphy, (Erişim tarihi: 03.01.2011)