Nörosanat (Neuroart) Biliminde Kullanılan, Nörogörüntüleme Teknik ve Cihazlar

Hangi sanat dalıyla ilgilenirseniz ilgilenin, mutlak suretle; merkezi sinir sistemi dediğimiz beyin ve alt yapıları olan, çevresel sinir sistemimizin birlikteliğiyle desteklenen, nöro sistemler vardır.

Artık günümüzde; teknolojinin gelişmesiyle, mikro ölçekteki; nöron, sinaps ve nöro-transmitterlerin, ayrıntılı fotoğrafları görüntülenebilmekte ve üzerinde çalışmalar yapılabilmektedir.

Sanat ile ilgilenen, beynin de, değişik nöro-görüntüleme metotları ile kayıtları grafiklere dökülerek, fotoğrafları çekilebilmektedir. Bir resim, tezhip ya da ebru sanatına bakarken, beynimizin hangi alanlarının; aktivite olduğu, kanlandığı, oksijen yakıp enerji tükettiğine, hatta hangi sanatsal davranışları sergilediğimize kadar, her türlü mikro verilere ulaşabilmekteyiz.

Bununla yetinmeyip; sanatçının oluşturduğu esere; bakan, onu dinleyen bir kişinin o sanatla ilgili nelerden hoşlandığı ve etkilendiği, neleri sevmediği ve ilgilenmediği vb. beyninin mikro ölçekli ayrıntılarına dair, nöro-datalarına inebiliyor ve fikir sahibi olabiliyoruz artık.

Bu nöro görüntüleme tekniklerini yapan, değişik cihaz ve aygıtlar aşağıda olup, sanatçı ve sanat sevenlerin; düşünce ve duygularının fiziksel tepkilerini, eş zamanlı ve rasyonel olarak ölçebilmektedirler.

……………………………………………………………………………………

• Elektroensefalografi (EEG) Cihazı ve Yazılımı:

Beyin Çizgesi Yöntemi olarak da bilinen bu sistemde; beyin dalgalarının aktiviteleri, elektriksel yöntemler ile izlenerek raporlanmaktadır. EEG çekiminde; küçük elektrotların, saçlı deriye yerleştirilerek, saçlı deri ve diğer elektrotların arasındaki, elektriksel potansiyel değişiklikler ölçümlenir. Sonuçlar; nöro görüntüleme uzmanlarınca yorumlanarak, datalara ulaşılır.

ŞEKİL – 1 Yukarıda, Blaffer Sanat Müzesinde bir deneğin; bir tabloya bakarken EEG cihazı bağlanarak, beyninin nöro görüntülemesi yapılmaktadır. Böylece deneğin, tabloya bakarken; nerelere baktığı, beyninin hangi kısımlarının elektriksel salınımlar yapıp, aktivite olduğu gibi nöro datalarına ulaşılabilmektedir.

Bu elektriksel aktivasyonlarının, beyine bir zararı olmamakla birlikte, salınım referanslarına öncülük yapmaktadırlar. Elde edilen, nöro grafi ise uzman ve bilirkişilerce yorumlanarak, sonuçlar çıkarılır. Bu sistem; Nöropazarlama biliminde de, kullanılmakta olup; afiş tasarımı, web dizaynı, yazı ve logo yapımında da aktif bir şekilde kullanılır.

ŞEKİL-2  Yukarıda; bir üstteki görüntüden alınan verilerin grafiklenmiş halini  görmektesiniz. Soldaki şekil; kafanın üstten görünüşü ve başlangıçta gözler kapalıyken sağdaki ise; deneğin sanat eserini gördüğünde, çekilen görüntülerdir.

Gözler kapalıyken; birçok beyin alanlarının, tepkisiz olduğunu, birinci görüntüden anlıyoruz. Sağda ki görüntülerden ise; sanatsal ilişki sırasında, beynin sol ön bölgesinin yani sol Frontal Korteksin, Gama dalgalarınca etkileşip, arttığını görmekteyiz.   

NOT: Gama dalgalarının; uzun dalga boyları ve çok yüksek frekansları vardır. Yüksek zirveli mutluluklarda görülen bu dalgalar, Talamus’tan kök alarak salınımlarını yaparlar. Bu görüntülerden tabloya bakan deneğin, tablodan çok etkilendiğini görmekteyiz.     

…………………………………………………………………………………………..

Fonksiyonel Manyetik Rezonans Görüntüleme f(MRI) Cihazı:
Herhangi sanatsal uyaranların altındaki beyin ve yapılarının; fonksiyonel süreçlerini, nöral aktivitelerini, elektro-kimyasal örüntüleri ve oksijenlenme seviyeleri hakkında bilgilere ulaşmamızı sağlayan bu nöro görüntüleme tekniği esas olarak, BOLD (Blood Oxygenation Level Dependent) yani kan oksijenlenme seviyesine bağımlı sinyalleri temel alarak ölçüm yapar. Bir sanat uyaranları altındaki deneğin, etkilenen beyin kısımlarına ait, kandaki oksitlenme seviyelerini göstererek, sanat-etkileşim durumunu gözler önüne serer. Böylece; nöral aktvite hesaplanarak, beyin metabolizması hesaplanmış olur.

Yukarıdaki nöro-görüntüleme tekniğinde, bir sanat eserine bakan sanatseverin beynindeki, etkileşimleri görmektesiniz. Özellikle; Oksipital Lob, Limbik Sistem ve Frontal Korteksin, aktivleştiğini sarı renkli dalgalardan görebilmekteyiz.

f(MRI) tekniğinin bir başka avantajı uzaysal çözünürlüğünün milimetre düzeyinde olmasıdır. Yani; sinyalin nereden alındığı milimetre düzeyinde spesifize edilirken, sadece korteks değil, Subkortikal Çekirdekler ve Beyincik aktivasyonları da tespit edilir.

Sanat eserine ilgi varsa; uyaran da vardır, ilgili beyin bölgelerinde etkilenme vardır, kanlanma ve tüm bunlara bağlı, oksijen ihtiyacı vardır.

Aktivasyonu artan nöronlarda nörotransmitter salınımı, aksiyon potansiyelinin iletimi, iyon dengesinin korunması gibi pek çok aktivite, o bölgede daha yüksek enerji ihtiyacı doğurur.

ŞEKİL-3 Yukarıdaki nöro görüntülemede; bir yüz ile etkileşime giren deneğin beyinsel tepkilerine, sağda ise; kendisi için sanatsal değeri olan ve beğenip hoşlandığı bir evin, beyninde oluşturduğu tepkilere yer verilmiştir.

Soldaki görüntüde; bir yüz gördüğünde etkilenen beyin bölgesi Fuziform’un etkileşime girerek, oksijen artırımı yaptığını rahatlıkla görebiliriz.

……………………………………………………………………………………………..

4– Eye Tracking Systems (Göz ve Göz Hareketlerini Elektronik İzleme) ve Yazılımı:

Bu cihaz sayesinde; göz ve göz bebeği izlenerek, gözün yapmış olduğu sakkadik hareketler, nereye ne kadar ve ne sıklıkla baktığı gibi kriterler, ölçülüp işlemlerden geçirilerek, sonuçları kullanılmaktadır. Daha çok; nöropazarlama alanında, ürün yerleştirme, raf düzenleme ve afiş tasarımı gibi işlemlerde kullanılsa da, sanatsal izlenimler ve beyin arasındaki bağlantılar içinde, kullanılmaktadır.

Sanatsal anlamda da bilinç, dikkat odaklanma, bir eserde; nereye hangi sıklıkla ve niçin baktığı gibi parametreleri ölçmek için kullanılmaktadır.

ŞEKİL – 4 Yukarıdaki; Mona Lisa tablosuna bakan deneklerin gözlerine; Eyetracking Cihazı takmak suretiyle, göz hareketleri incelenerek, veriler alınmış ve şu sonuçlara varılmıştır.

• Tablonun en çok bakılan yeri, 1 nolu alan olan, Mona Lisa’nın sol gözü yani, bize göre, sağ görme (binoküler) alanımızla yaptığımız alandır.
• Sonra en çok bakılan alan; 2 numaralı alan olup yine, yüzün sol tarafı ve bize göre sağ görme alanındadır.
• Ve eller; dikey olarak aşağı ve yukarı, bakan gözler eller üzerinde bayağı, yoğunlaştığı görülmektedir.
• Son olarak saçlar, saçların tam ortasına kilitlenen görmeler, bu teknikle kolayca saptanabilmiştir. En çok kırmızı rengin olduğu yüz ve çevresinin, sanatseverler tarafından, bakılıp görüldüğü anlaşılmaktadır.

Siz sanat sevenlere bir soru: Paris’te; Louvre Müzesi’nde sergilenen Mona Lisa, 21 Ağustos 1911 çalındığı halde, boş olan tablonun yerini en az tablo kadar, görmeye gelmelerinin nedeni ne olabilir?

………………………………………………………………………………………..

Eye Tracking Tekniğine başka bir örnek aşağıda verilmiştir.

ŞEKİL – 5 ve 6 –  Son akşam yemeği; 15. Yüzyılda, Milano’da, da Vinci tarafından yapılmış bir, fresktir. Hz. İsa’nın; Romalı askerlerce tutuklanmasından bir gün önce, havarileriyle yediği son akşam yemeğinin anlatısı olan bu eser; deneklere takılan göz izleme sensörleri ile incelenmiştir. İncelemede; en çok bakılan yüz, Hz. İsa olurken, özellikle eserin sağ tarafının daha çok gözlendiği görülmüştür. İlginçtir; masanın ayaklarından biri de, çok miktarda görülürken, diğeri hiç dikkat çekmemiştir.
………………………………………………………………………………………………

Yüz ve Mimik Okuma – Sentez (Facial Coding):
Gözlerin etrafı, dudaklar ağız kenarları, kısacası yüzde bulunan her kasın birer fonksiyonu olup, bizlerin sosyal ve kültürel hayatımızdaki pozisyonlarımızda, etkili olmaktadırlar. Gülüş kombinlerinin tasarlanmasında, siyasetçilerin yüzlerinin dizaynında hatta ve hatta resimlerin etkinliğinde dahi kullanılan bu yüz ve mimiklerin; bir sanatsal uyaran etkisi altında kalan kişilerde de, birçok fonksiyonları olmaktadır.

ŞEKİL-6 Yukarıda; değişik uyaranlar altında kalan bir bireyin, bunlara karşı verdiği tepkileri görmekteyiz. Bir tablo, resim, hat levhası veya bir müzik dinletisi etkisinde kalan kişinin, yüzünde belirebileceği yüz mimikleri bunlardan biri olmaktadır.                                                    ……………………………………………………………………………………………..

Picasso’nun 1937 yılında; İspanya iç savaşını konu edinen Guernica tablosuna bakan birinin yüzünde, üzüntü ve öfke olurken, Michelangelo’nun  Davut adlı, yapıtını seyretmek şaşkınlığa neden olmaktadır.

………………………………………………………………………………………………

Sanatsal uyaranlar altındaki beyin tarama ve nöro görüntüleme sistemlerinden birkaçı daha şunlar olup, daha az kullanılmaktadır.

Sabit Hal Tipografisi (SST) Cihazı: Anlık tepki ölçme avantajına sahiptir. Sanat, reklam, ürün vb. görsel uyaranlara karşı insan beyninde oluşan, faaliyetleri gerçek zamanlı kaydedebilir. Diğer ölçümlerin yanı sıra deneklerin duygusal tepkilerinin düzeyini, belleklerini, yakınlaştıkları ve uzaklaştıkları anları da belirleyebilir.

Kalp Atım Hızı Analizi: Değişik uyaranların etkisindeki; kalp mutlak suretle; heyecan, ilgi, mutluluk vb. nedenlerden dolayı daha çok atacak ve çok fazla kana ihtiyacı olacaktır. Anlık hızların, ölçümü üzerinden bireyin, beyinsel durumu görülebilmektedir.

Deri İletkenliği (GSR) Cihazı ve Yazılımı: Bu metod ile her türlü uyaranın etkisindeki kişinin, terleme yoluyla elektrik iletkenliğinin arttığı saptanarak hangi seviyede, olduğu tespitlenebilir. Söz konusu; sanat olduğunda ise ilgili sanat uyaranları etkisinde; anlık terlemeye bağlı elektrik iletkenlikler ölçülerek, kişinin sanatın hangi kısımlarından etkilendiği gibi sorulara cevaplar bulunabilir.

Sonuç olarak denebilir ki;
Artık nöro görüntüleme sistem ve araçları, bireylerin hastalıklarını keşiflemekten öte, sosyal ve kültürel kodlarında da, söz sahibi olmaktadır. Sanatseverin dahi bilmediği ve bir sanatsalı neden sevdiğini anlamadığı durumlarda, nöro görüntüleme teknikleri daima işe yaramıştır.

Mahmut KIZILASLANOĞLU
Sanatsal Beyin Eğitmeni – Mühendis                                                                                                          

Makale Kaynakları:
Frantzidis, C.A., Bratsas, C., Klados, M.A., Konstandinidis, E., Lithari, C.D, Vivas, A.B., Papadelis, C.L., Kaldoudi, E., Pappas, C., Bamidis, P.D., On the Classification of Emotional Biosignals Evoked While Viewing Affective Pictures: An Integrated Data-Mining-Based Approach for Healthcare Applications, IEEE Trans. Information Tech. Biomedicine, 2010, pp. 309-318.
Petrushin, V., Emotion in Speech: Recognition and Application to Call, Proceedings of Artificial Neural Networks in Engineering Conference, 1999, pp.7-10.
Black, M., Yacoob, Y., Recognizing Facial Expressions in Image Sequences Using Local Parameterized Models of Image Motion, International Journal of Computer Visions 25, 1997, pp.23-48.
Szwoch, W., Using Physiological Signals for Emotion, Sopot, Poland, 2013.
Cooper, R., Osselton, J.W., Shaw, J.C., EEG Technology, 1969.
Jasper, H.H., The Ten-Twenty Electrode System of the International Federation, Electroencephalography and Clinical Neurophysiology, 10, 1958, pp.371-375.
Koelstra, S., Mühl, C., Soleymani, M., DEAP: A Database for Emotion Analysis: Using Physiological Signals, IEEE Transactions on Affective Computing, 3(1), 2012, pp. 18-31. Wichakam, I., Vateekul, P., An Evaluation of Feature Extraction in EEG-Based Emotion Prediction with Support Vector Machines, Proceedings of the 2014 11th International Joint Conference on Computer Science and Software Engineering, 2014, pp.106-110.